LandschappenNL ziet in de Kamerbrief die vandaag is verschenen een belangrijke stap naar structureel natuurherstel en het daadwerkelijk oplossen van de stikstofcrisis in Nederland. Het kabinet laat zien dat het de ernst van de opgaven onderkent en dat het de bereidheid heeft om met een samenhangende aanpak te komen tot oplossingen voor de vraagstukken rond landbouw, natuur en stikstof. En dat is hard nodig, want Nederland snakt naar een geloofwaardige koers die perspectief biedt aan natuur, boeren en samenleving.
Door het treffen van generieke maatregelen, en van bedrijfsspecifieke maatregelen voor de melkveehouderij en de intensieve veehouderij, wil het kabinet de stikstofcrisis een halt toe roepen. Daarnaast wordt ingezet op een gebiedsgerichte aanpak zonering rond kwetsbare Natura2000-gebieden, natuurherstel, uitbreiding van het Natuurnetwerk Nederland en op realisatie van het Natuurplan en het Natuurpact 2.0. Een logische aanpak: deze maatregelen zullen helpen de natuur te herstellen en zijn onmisbaar voor het toekomstbestendig maken van de landbouw. De realisatie van deze maatregelen moet de bestaande stikstofuitstoot terugdringen: in de landbouw zou de uitstoot per 2035 met 42-46% (NH3) moeten zijn teruggebracht. Voor 2030 wordt een sectorale streefwaarde van 23 tot 25 procent reductie gehanteerd. Goed nieuws voor natuur en landschap.
Positief is dat de Kamerbrief de problemen niet uitsluitend vanuit stikstof benadert, maar breder kijkt naar de kwaliteit van natuur en leefomgeving. Wij herkennen die logica, een integrale aanpak is essentieel: natuurherstel vraagt niet alleen om minder stikstof, maar ook om aandacht voor water, hydrologische drukfactoren zoals verdroging, gewasbeschermingsmiddelen, versnippering, voldoende natuurareaal en de bredere omslag naar een natuurinclusiever landbouwsysteem. Het is daarom positief dat het kabinet middelen reserveert voor natuurherstel, waterkwaliteit, agrarisch natuurbeheer en de aanpak van gewasbeschermingsmiddelen, en dat hydrologisch systeemherstel nadrukkelijk onderdeel uitmaakt van de gebiedsgerichte aanpak. Juist die samenhang is nodig om te voorkomen dat de ene crisis wordt opgelost, terwijl de volgende zich alweer aandient.
Belangrijk instrument is de zonering. Het kabinet verwacht die te gaan toepassen rond circa honderd stikstofgevoelige Natura2000-gebieden. Uiteraard moet op termijn de gehele kwaliteit van het landelijk gebied omhoog, maar beginnen bij de meest kwetsbare gebieden is wat ons betreft een ‘no regret’. Het kabinet voorziet rond het merendeel van deze gebieden zones van 500 meter en rond vijftien sterk overbelaste gebieden zones van 1.000 meter. Wat ons betreft is het essentieel om daarbij samen met gebiedspartners te bekijken wat er wèl kan in dergelijke gebieden, waarbij de inzet op duurzame landbouw agrarisch natuurbeheer en groenblauwe dooradering denkbare opties zijn. Daarbij moet de ecologische opgave van het betreffende natuurgebied leidend zijn en moet worden voorkomen dat de uiteindelijke normen en zones door bestuurlijke onderhandelingen onvoldoende effectief worden.
Tegelijkertijd blijft de kernvraag of het pakket voldoende is om het noodzakelijke natuurherstel daadwerkelijk en in z’n geheel te realiseren. LandschappenNL ziet daarbij nog een aantal belangrijke aandachtspunten:
Allereerst is het van belang om goed te onderbouwen dat de in de Kamerbrief genoemde stikstofreductie van 42 tot 46 procent in 2035 ten opzichte van 2019 voldoende is om de natuur duurzaam te herstellen en de wettelijk vastgelegde doelen, waaronder de verplichtingen uit de Vogel- en Habitatrichtlijn, de Natuurherstelverordening en het Greenpeace stikstofvonnis, te behalen. Ook moet het voorgesteld alternatief voor de huidige, op de KDW gebaseerde wettelijke omgevingswaarden, ten minste een gelijkwaardige en juridisch houdbare borging van het noodzakelijke natuurherstel bieden.
Daarnaast is het belangrijk dat de voorgestelde maatregelen niet alleen ambitieus zijn, maar ook juridisch, financieel en bestuurlijk stevig worden verankerd. Goede borging is essentieel om uitvoering en continuïteit te garanderen. Het kabinet kondigt jaarlijkse monitoring, een eerste zwaarwegend bijsturingsmoment in 2027/2028 en aanvullende maatregelen bij achterblijvende voortgang aan. Dat is positief. Tegelijkertijd is de reductie van 23 tot 25 procent in 2030 nog als streefwaarde geformuleerd en moet het bijbehorende borgingsmechanisme nog worden uitgewerkt. Juist voor de periode tot 2035 zijn juridisch en bestuurlijk afdwingbare tussendoelen nodig, met vooraf vastgelegde maatregelen die automatisch in werking treden wanneer de voortgang achterblijft. Zo ontstaat een aanpak die niet alleen richting geeft, maar ook voldoende zekerheid biedt dat de natuurdoelen daadwerkelijk worden gerealiseerd. Wanneer ambities, doelen en middelen bij elke kabinetswissel weer ter discussie worden gesteld, kachelen we als maatschappij achteruit.
Het invoeren van een rekenkundige ondergrens en het vervangen van de op de KDW gebaseerde omgevingswaarden kan alleen wanneer daar een wetenschappelijk onderbouwd en juridisch houdbaar alternatief tegenover staat. De natuur vraagt om echte emissiereductie, niet om papieren ruimte of nieuwe onzekerheid die later opnieuw bij de rechter strandt. Een nieuwe PAS-achtige situatie moet worden voorkomen.
Natuurherstel stelt grote opgaven aan natuurbeheerders en boeren. Positief is dat de Kamerbrief boeren ondersteunt die willen omschakelen of al verduurzamen. Dat is van groot belang, omdat het beleid niet alleen moet leiden tot uitkoop of beëindiging, maar juist ook tot het behoud van boerenbedrijven die willen omschakelen naar natuurinclusieve landbouw. Daarbij is het positief dat het kabinet binnen de indicatieve verdeling van het stikstoffonds €9 miljard reserveert voor de gebiedsgerichte aanpak en zonering en €1,2 miljard incidenteel en €165 miljoen structureel voor agrarisch natuurbeheer.
Ook voor natuurbeheer worden substantiële aanvullende middelen beschikbaar gesteld. Het kabinet reserveert €2,2 miljard incidenteel en €200 miljoen structureel voor natuurherstel en natuurbeheer. Deze middelen zijn onmisbaar om langdurige, duurzame herstelmaatregelen te realiseren. Onvoldoende beheermiddelen betekent een verdere achteruitgang van de natuurkwaliteit, met verder oplopende kosten voor natuurherstel tot gevolg.
Zonering en andere maatregelen kunnen alleen duurzaam werken als boeren daarbij ook perspectief, ondersteuning en een eerlijk verdienmodel krijgen. Een toekomstbestendige landbouw gaat immers niet ten koste van de natuur, maar werkt ermee samen. Natuurinclusieve landbouw is daarbij geen einddoel op zichzelf, maar een noodzakelijke transitie naar een duurzaam en veerkrachtig voedselsysteem, waarin landschap, bodem en biodiversiteit kunnen herstellen en boeren, overheid en samenleving gezamenlijk verantwoordelijkheid nemen. Verder is het van belang dat de verantwoordelijkheid voor de omslag niet alleen bij boeren wordt gelegd. Boeren kunnen deze transitie alleen maken als ook ketenpartijen, financiers en overheden hun deel nemen, en als opkoop, extensivering en omschakeling daadwerkelijk worden gekoppeld aan ecologische doelen en gebiedsgerichte natuurherstelopgaven. Het is daarom positief dat het kabinet stappen aankondigt naar een juridisch kader voor een duurzamere voedselomgeving en een Uitgebreide Keten Verantwoordelijkheid.
De aangekondigde afronding van het Natuurnetwerk Nederland is essentieel. Van de eerder afgesproken uitbreiding resteert nog circa 30.000 hectare. Het is belangrijk dat Rijk en provincies hierover uiterlijk begin 2027 niet alleen bestuurlijke intenties, maar concrete en financieel gedekte afspraken maken. Robuuste en verbonden natuurgebieden zijn noodzakelijk om natuur duurzaam te herstellen en Nederland daadwerkelijk van het stikstofslot te halen. We waarderen dat het kabinet met deze aanpak een duidelijke stap zet richting herstel van natuur, perspectief voor boeren, en duidelijkheid voor de samenleving. Voor LandschappenNL blijft daarbij de meetlat helder: deze aanpak is pas echt succesvol als zij leidt tot aantoonbaar natuurherstel, juridisch standhoudt en boeren binnen ecologische grenzen een toekomstbestendig perspectief biedt. Daarom roepen wij het kabinet op de aangekondigde maatregelen voortvarend, samenhangend en juridisch geborgd uit te werken, de ecologische opgave per gebied leidend te laten zijn, en de hiervoor beschikbare middelen langjarig vast te houden. Alleen dan kan deze belangrijke stap uitgroeien tot een duurzame oplossing voor natuur, landbouw en samenleving.
Bekijk de Kamerbrief